Cultuuronderwijs ontwerpen: op zoek naar inspiratie

>
alt text De tekst op deze pagina is onder de titel 'Inspirerend cultuuronderwijs en de onzichtbare leraar' eerder gepubliceerd in Kunstzone, Tijdschrift voor kunst & cultuur, september 2014, nr. 5


alt text Het meeste repertoire ontlenen we aan uitvindingen en vondsten van (ten onrechte!) niet beroemde docenten.


alt text Uit de serie 'Toppers van toen in een nieuwe jas': Jan Lighthart


Wat is educatief repertoire?

Al zolang onderwijs bestaat zijn er leraren die verzinnen hoe je dat het beste kunt geven. Dat moet vele duizenden inspirerende vondsten hebben opgeleverd. Toch hebben we geen boeken waarin we kunnen lezen over de meest inspirerende uitvindingen van leraren door de eeuwen heen. De praktijkkennis van de inspirerende leraar is grotendeels onzichtbaar, er wordt niet systematisch naar gezocht. Is dat, goed beschouwd, niet merkwaardig?

Cultuuronderwijs begint voor veel scholen met het bevorderen van een onderzoekende houding van kinderen. Dat bleek bijvoorbeeld uit ambitiegesprekken die vanuit Kunstbalie met scholen in Brabant zijn gevoerd. Welke vondsten hebben leraren hier en nu, en vroeger, gedaan om een onderzoekende houding van kinderen te bevorderen? Het is de hoofdvraag van een recent gestart onderzoeksprogramma ‘op zoek naar educatief repertoire voor cultuuronderwijs’. Doel van het programma: het zichtbaar maken van inspirerend handelen van leraren die een onderzoekende houding van kinderen bevorderen, en dat handelen zo doorgeven dat andere leraren er gebruik van maken om hun eigen onderwijs vorm te geven.

Educatief repertoire als gereedschapskist

Educatief repertoire kun je zien als een gereedschapskist. In ons geval: Een kist vol gereedschap waarmee je de onderzoekende houding van kinderen kunt bevorderen. We doen alleen gereedschap in de kist dat we inspirerend vinden, om welke reden dan ook. Je kunt als leraar uit de kist halen wat je wilt. Niemand zegt wanneer je een bepaald gereedschap moet gebruiken. En niemand geeft je de garantie van succes. Je zoekt wat bij je past. Zoeken is makkelijk, want al het gereedschap is voorzien van onderwijsverhalen. De verhalen vertellen hoe een leraar een bepaald gereedschap gebruikte.

Argeloos voorstellen doen als repertoire

Kom voor een voorbeeld even mee naar de klas van de beroemde onderwijzer Jan Ligthart, zo rond 1905. Jan Ligthart is op fietsvakantie geweest en vertelt erover aan zijn leerlingen. Hij heeft veel gezien. Jan praat (stellen wij ons voor) een beetje aarzelend, hij laat kinderen veel invullen. Vooral als hij het heeft over de kalkovens en steenovens die hij heeft gezien. Hoe zouden die werken? Hij weet het niet precies. De kinderen ook niet, al hebben ze vermoedens. Ja, wat nu? Hoe gaat het onderwijs verder? Jan Ligthart doet een voorstel. ‘Zullen we die kalkovens en steenovens hier in de klas eens nabouwen?’, stelt hij voor. Jan Ligthart zegt niet: ‘Dit gaan we doen.’ Hij doet een voorstel, als was het een argeloos voorstel, ter plekke verzonnen. En niet veel later zien we de kinderen hard aan het werk, bij het ontwikkelen van de eerste bouwvoorstellen. Jan Ligthart staat erbij en kijkt. Plotseling begrijp je niet meer wat er zo moeilijk is aan het bevorderen van een onderzoekende houding.

Is dit nu repertoire? Nog niet… We hebben een naam: ‘Argeloos een voorstel doen’. En er is één voorbeeld. Er zouden veel meer voorbeelden moeten zijn! Dus lopen we een Schotse klas binnen, waar lerares Barbara Frame juist met de kinderen in gesprek is over buitenaards leven. ‘Ik had het er met mijn buurvrouw over’, zegt Barbara, ‘en volgens haar zijn er buitenaardse wezens. Maar zelf aarzel ik nog. Wat denken jullie?’ Een dag later komt Barbara Frame op het onderwerp terug, ze heeft het even laten sudderen. Het gesprek gaat verder en veel kinderen denken dat er wel degelijk buitenaardse wezens bestaan. Dan komt Barbara met een argeloos voorstel. ‘Als er buitenaardse wezens bestaan, hoe zouden die er dan uit kunnen zien? Zullen we anders gewoon eens proberen een buitenaards wezen te maken?’ Het argeloos gepresenteerde voorstel maakt onmiddellijk energie vrij, niet alleen voor het maken, ook voor het onderzoek naar de vraag wat een levend wezen kenmerkt. Biologie en kunst gaan ineens hand in hand op weg naar iets moois.

Zijn er meer voorbeelden van dit ‘argeloos een voorstel doen’? Zeker! We hebben nu vier cursussen over educatief repertoire gegeven, en bijna alle leraren konden een eigen argeloos voorstel voor hun klas verzinnen. Zo moeilijk is dat niet.

Twintig onderdelen van repertoire… een klein begin

We hebben nu iets meer dan twintig onderdelen van educatief repertoire verzameld en in cursussen doorgegeven. Het is maar een klein begin. We willen er meer! Het moet een rijk gevulde gereedschapskist worden. Wat denk je bijvoorbeeld van het ‘anti-paashaas repertoire’, een verzameling verhalen waarin leraren voorkomen dat met Pasen alle kinderen in de onderbouw een identieke paashaas maken? Of van het ‘vragen zonder foute antwoorden stellen’. Dat is een moeilijk onderdeel! Wie dit repertoire wil gebruiken moet proberen vragen te stellen waarop je zelf, als leraar, niet als enige het antwoord weet. Heel mooi en intrigerend is ook het ‘verleidingen in de leeromgeving aanbrengen’, waarmee in de onderbouw veel ervaring is. En ‘kinderen met een kunstwerk verbinden’ blijkt veel makkelijker dan de naam doet vermoeden.




Meer:
- Repertoire in ontwikkeling

- Het aanbod aan basisscholen, kunstcentra en lerarenopleidingen


Bij het tot stand komen van de samenwerking tussen Kunstbalie en Bureau Educatief ontwerpen zijn beide partijen niet over één nacht ijs gegaan. Een intensief voortraject werd doorlopen, met diverse succesvol verlopen tryouts.
Meer..



Er is een aanbod van heel praktische ontwerpcursussen voor basisscholen, voor kunstcentra en voor lerarenopleidingen. Daarnaast staat deelname aan het onderzoeksprogramma open.
Meer..

Uitleg van 'educatief repertoire' als sleutel voor het ontsluiten van inspirerende onderwijspraktijk
Meer..

Het doorgeven van educatief repertoire gaat voorlopig alleen 'live', met echte verhalen en direct gekoppeld aan het ontwerpen van onderwijs. Hier niettemin een indruk van de inhoud van de gereedschapskist.
Meer..

Achterliggend onderzoeksprogramma over educatief ontwerpen, met (onder meer) meer educatief repertoire.
Meer..